ਵਰਸ਼ਾਂਗ ਖੈਯਰ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਉਖਰੂਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਲੋਂਗਪੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਹੈ; ਉਹ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਸਰਪਨਾਈਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਤਾਂਗਖੁਲ ਨਾਗਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇਵੀ ਪੰਥੋਈਬੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ; ਅੱਜ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਉਧਗਮੰਡਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਗਲਕੋਡ ਮੰਡ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਨੌਰਥੀ ਕੁੱਟਨ, ਕਢਾਈ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਢਾਈ ਸ਼ੈਲੀ ਟੋਡਾ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨੀਲਗਿਰੀ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਦਸਤਕਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੀਆਈ (ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੰਕੇਤ) ਟੈਗ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਜ਼ਾਂ ਲਈ ਗਲੀਚਿਆਂ, ਦੌੜਾਕ ਜੈਕਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਖੈਯਰ ਅਤੇ ਕੁੱਟਨ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਿਕਸਤ ਰੂਪ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਲਗਭਗ ₹6-8 ਲੱਖ ਸਾਲਾਨਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕਬਾਇਲੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਕੱਪੜਾ, ਸੰਗੀਤ, ਨਾਚ, ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਜੀਵਤ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਸਾਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਰਵਾਇਤੀ ਲੋਕਾਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੇਕਰ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਾਸੇ 'ਨਾਰੰਗੀ ਅਰਥਚਾਰੇ' ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਮਦਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੌਕੇ ਸਿਰਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। "ਨਾਰੰਗੀ ਅਰਥਚਾਰਾ" - ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਜਿਸਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਯੂਐੱਨਸੀਟੀਏਡੀ (ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਾਨਫਰੰਸ) ਵਲੋਂ $2 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਅਤੇ $2.25 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਵਿਚਾਲੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਲਮੀ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 3.1% ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਕੜੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕਬਾਇਲੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਸਬੰਧੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸਦਾ ਰਣਨੀਤਕ ਅਸਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਆਲਮੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ, ਕੁਸ਼ਲ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।
ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 104 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 8.6% ਬਣਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 700 ਵੱਖਰੇ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਭਿੰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਆਰਥਿਕ ਸਬੰਧ ਹੈ।
ਇਹ ਖਾਸ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਦਸਤਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਹਾਰਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਸੋਟੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬੁਣਤੀ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੱਪੜਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਖੇਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ-ਅਨੁਕੂਲ ਕਬਾਇਲੀ ਸ਼ਿਲਪ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ "ਵਿਭਿੰਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ" ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ, ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ਿਲਪ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ, ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਰੂਪ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਬਾਇਲੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੰਤਰਾਲਾ ਇਸਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਫੈਡ (ਕਬਾਇਲੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਵਿਕਾਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਲਿਮਟਿਡ) ਰਾਹੀਂ ਬਜ਼ਾਰ ਸੰਪਰਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਮਾਰਕੀਟ ਆਪਰੇਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਟ੍ਰਾਈਫੈਡ ਵਣ ਧਨ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰਾਂ (ਵੀਡੀਵੀਕੇ) ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਜੋੜ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਟ੍ਰਾਈਬਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਆਉਟਲੈਟਾਂ ਅਤੇ ਆਦਿ ਮਹੋਤਸਵ/ਹਾਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚੂਨ ਮੰਡੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੈਂਡਲੂਮ ਵਿਕਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (ਐੱਨਐੱਚਡੀਪੀ) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂਡਲੂਮ/ਹਸਤਕਾਰੀ ਕਲੱਸਟਰ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ (ਸੀਐੱਚਸੀਡੀਐੱਸ) ਰਾਹੀਂ ਕਲੱਸਟਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਐੱਮਐੱਸਐੱਮਈ ਮੰਤਰਾਲਾ ਰਵਾਇਤੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਫੰਡ ਸਕੀਮ (ਸਫੁਰਤੀ) ਰਾਹੀਂ ਕਲੱਸਟਰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਪਲਾਈ-ਸੰਚਾਲਤ ਤੋਂ ਮੰਡੀ-ਸੰਚਾਲਤ ਮਾਡਲਾਂ ਵੱਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚੈਨਲ ਵਜੋਂ ਈ-ਕਾਮਰਸ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਮੁੱਲ-ਲੜੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ, ਕਾਰੀਗਰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਿਆਂ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕਾਰਕ ਹਾਸ਼ੀਏ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਵੇਅਰਹਾਊਸਿੰਗ ਅਤੇ ਏਕੀਕਰਨ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਾਰੀਗਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੈਟਰਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਿਸ਼ਰਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਹੈ।
ਕਾਰੀਗਰ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਕ ਜਾਂ ਅੰਸ਼ਕ-ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੌਸਮੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਮਾੜੀ ਕਰਜ਼ਾ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਵਿਕਾਸ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਸੰਗਤ ਆਮਦਨੀ ਧਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਸਤਕਾਰੀ ਘੱਟ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਰਿਟਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਖਲ ਅਕਸਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੱਥਖੱਡੀ ਸੈਕਟਰ ਦੇ ਅਧੀਨ 70 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 56% ਤੋਂ 70% ਅਤੇ ਬੁਣਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 72.29% ਔਰਤਾਂ ਹਨ।
ਹੁਨਰ ਸੰਚਾਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਲਈ, ਜਿੱਥੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਰਥ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਚਾਰ ਆਰਥਿਕ (ਹੁਨਰ) ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ) ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਬਾਇਲੀ ਮਾਮਲੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ ਤਿੰਨ ਮੌਜੂਦਾ ਮਾਡਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧਾਂ ਲਈ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਵੀਡੀਵੀਕੇ ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦਕ ਸਮੂਹ ਜੋ ਸਾਂਝਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਏਕੀਕਰਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਟ੍ਰਾਈਬਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਕਲੱਸਟਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਅੱਪਗ੍ਰੇਡੇਸ਼ਨ ਲਈ ਰਾਜ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਸਟੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 150 ਵੀਡੀਵੀਕੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਚਤ ਵਿਕਰੀ ₹2,459.91 ਲੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 40,000 ਕਬਾਇਲੀ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਬਾਇਲੀ ਵਿਕਾਸ ਸਹਿਕਾਰੀ ਨਿਗਮ, ਇੱਕ ਸਿਖਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਬਾਇਲੀ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਿਆਰ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜੰਗਲਾਤ ਅਧਾਰਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਰਣਨੀਤਕ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਰੰਗੀ ਅਰਥਚਾਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਲੇਖੇ-ਜੋਖੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਪਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਅਮਲ ਯੋਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੇ ਦਖਲ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਉਤਪਾਦਕ-ਮਾਲਕੀਅਤ ਵੰਡ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਟ੍ਰਾਈਬਜ਼ ਫੈਸਟ ਵਰਗੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਉਤਪਾਦ ਕੈਟਾਲਾਗ ਦੇ ਮਾਨਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐੱਸਟੀ ਵਿੱਤ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਪੀਐੱਮ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਖਰੀਦਦਾਰ ਆਰਡਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਬਾਇਲੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਰਥਚਾਰਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਖਾਤਾ ਬਣਾਉਣ, ਨਿਰਯਾਤ ਗ੍ਰੇਡ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਕਲਾ ਲਈ ਇੱਕ ਭਾਰਤ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨੈਤਿਕ ਵਪਾਰ ਕੋਡ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਕਬਾਇਲੀ ਨਾਰੰਗੀ ਅਰਥਚਾਰਾ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਠੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਰਤ @2047 ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ।